امدادهاي غيبي
اللّهــم صلّ علــي محمّــد و آل محمّــد و عجّــل فرجــــهم "
مهمترين مصداق آشكار «كمكهاي ويژه الهي» ، آمدن فرشتگان امدادگر به ياري پيامبر و مسلمانان در جنگهاي صدر اسلام است؛ به طوري كه با شنيدن «امدادهاي غيبي» ، بيش از هر چيزي همين مصداق در ذهنها تداعي ميشود. خدا در جنگهاي فراواني به مسلمانان ياري رساند: «لقد نصركم الله في مواطن كثيره» «4»
، ولي در آياتي، به حضور فرشتگان امدادگر تصريح كرده است و اگر عبارت «جنودا لمتروها» قابل تفسير به همه نيروهاي پنهان هستي باشد، درباره لفظ «ملايكه» ترديدي نيست كه مقصود از آن، فرشتگان است.
آياتي از قرآن بدين مطلب پرداخته است كه در وضعيت بحراني و حساس و در بحبوحه جنگ، آنجا كه عرصه بر رسولخدا صلي الله عليه و آله و (1). تفسير بغوي، ج 2، ص 237 و الفرقان، ج 10، ص 16
(2). التبيان، ج 5، ص 199 و التفسير الكبير، ج 16، ص 22
(3). تفسير قرطبي، ج 8، ص 65 و الصافي، ج 2، ص 332
(4). توبه، آيه 25
مسلمانان تنگ شده بود و فريادرسي ميطلبيدند، خداوند فرشتگاني را به ياري آنها گسيل داشت. برخي از اين آيات، در سورههاي آلعمران و انفال قرار دارد كه در كلمات و عبارتهاي آن، جاي هيچ ترديدي نيست، گرچه درباره ابعاد جزييتر آن، اختلاف نظرهايي وجود دارد كه به آنها اشاره خواهد شد.
به گفته بيشتر مفسران، ياري فرشتگان كه در آيات 123-/ 126 آلعمران و آيه 9 انفال آمده، به جنگ «بدر» و «احد» مربوط است، اما اگر آيات مربوط به «لشكرهاي نامريي» را هم به آنها ضميمه كنيم، نبردهاي احزاب، حنين و جنگ با يهود بنيقريظه را نيز در بر ميگيرد.
در آيات 123- 126 آلعمران به نصرت سپاهيان اسلام در نبرد بدر به وسيله فرشتگان تصريح شده است: «و لقد نصركم الله ببدر وانتم اذله فاتقوا الله لعلكم تشكرون* اذ تقول للمومنين الن يكفيكم ان يمدكم ربكم بثلثه ءالف من الملكه منزلين* بلي ان تصبروا وتتقوا وياتوكم من فورهم هذا يمددكم ربكم بخمسه ءالف من الملكه مسومين» ؛ هر آينه خداوند شما را در بدر در حالي كه ناتوان بوديد، ياري كرد، پس، از خدا پروا كنيد، باشد كه سپاس گزاريد، آنگاه كه به مومنان ميگفتي: آيا شما را بسنده نيست كه پروردگارتان شما را به سه هزار فرشته فرو فرستاده مدد رساند؟ آري اگر شكيبايي ورزيد و پرهيزگاري پيشه كنيد و دشمن به همين زودي به سراغ شما بيايد، خداوند شما را با پنج هزار فرشته نشاندار مدد ميرساند.
اين آيات، پس از شكست مسلمانان در احد نازل شد؛ آنجا كه
دشمن مشرك خواست اساس حكومت پيامبر صلي الله عليه و آله را در مدينه با حمله دوباره به آنها از بين ببرد. «1» مسلمانان در آن لحظات سخت، با نزول آيات پيشين و ابتكار بينظير رسولاكرم صلي الله عليه و آله كه در كتابهاي تاريخي آمده «2» - بدين صورت كه فرمان عمومي صادر كرد كه همه نيروها حتي مجروحان آماده پيكار با دشمن شدند و از مدينه حركت كردند- روحيهاي تازه و قوي گرفتند و دوباره آماده پيكار با مشركان شدند. دشمنان نيز با مشاهده اين حركت، به وحشت افتاده، به تصور اينكه نيروي تازه نفسي از مدينه عازم جنگ شده، مجبور به عقبنشيني شدند. «3»
سوره آلعمران اصل ماجرا را بيان كرده است، اما چگونگي و شرح فرود فرشتههاي ياريبخش در سوره انفال آمده است «4» . در آيه نهم اين سوره، استغاثه سپاهيان اسلام و اجابت آن از سوي خداوند به صورت امداد با هزار فرشته پياپي يادآوري شده است:
«اذ تستغيثون ربكم فاستجاب لكم اني ممدكم بالف من الملكه مردفين» .
ناهمگوني نيروها و چند برابر بودن دشمن در نخستين درگيري مسلمانان با كفار- كه به گفته برخي مفسران، تعداد مسلمانان در جنگ بدر تنها 313 نفر بود و فقط يك اسب همراه داشتند، در حالي كه مشركان دست كم هزار نفر بودند و صد اسب داشتند «5» و به گفته (1). المغازي، ج 1، ص 319- 320؛ روض الجنان، ج 5، ص 54 و نمونه، ج 3، ص 78
(2). فروغ ابديت، ج 2، ص 79 و تاريخ پيامبر اسلام، ج 3، ص 201- 204
(3). فروغ ابديت، ج 2، ص 79؛ تاريخ پيامبر اسلام، ج 3، ص 201- 204 و نمونه، ج 3، ص 78
(4). انفال، آيات 7- 12
(5). تاريخ يعقوبي، ج 2، ص 45؛ بحارالانوار، ج 19، ص 206 و الكاشف، ج 2، ص 151
برخي ديگر، مسلمانان هفتاد شتر و دو اسب و شش زره و هشت شمشير داشتهاند «1» - موجب شد تا مسلمانان به خدا پناه برده، از او فريادرسي بخواهند و پيامبر صلي الله عليه و آله دست به دعا برداشت و فرمود: «اي خدا! اگر مسلمانان كشته شوند، كسي در زمين نخواهند ماند تا تو را بندگي كند» . «2» از اميرمومنان عليه السلام نيز نقل شده است كه فرمود: در جنگ بدر، هنگامي كه به سوي ميدان ميرفتم، رسول خدا صلي الله عليه و آله را در سجده ديدم كه جمله «يا حي يا قيوم» را تكرار ميكرد و آنقدر تكرار كرد تا مسلمانان پيروز شدند. «3»
در اين هنگام، خداوند دعاي آن حضرت را مستجاب كرده، به خواسته او پاسخ مثبت داد و فرمود: شما را به هزار فرشته ياري ميكنم؛ فرشتگاني كه با وصف «مردفين» از آنها ياد ميكند. از اين وصف، به معاني گوناگون در تفاسير ياد شده است؛ مانند فرشتگاني كه فرشتگان ديگر را در رديف خويش سوار كرده بودند «4» ، يا فرشتههايي كه پشت سر هم به ياري مسلمانان شتافتند. «5» البته ظاهر لفظ «مردفين» همان معناي نخست است كه بسياري از مفسران و (1). مجمع البيان، ج 4، ص 809- 810 و نمونه، ج 2، ص 452
(2). جامع البيان، مج 6، ج 9، ص 254 و روض الجنان، ج 9، ص 70
(3). بحارالانوار، ج 90، ص 235
(4). جامع البيان، مج 6، ج 9، ص 252 و روح المعاني، مج 6، ج 9، ص 250
(5). نمونه، ج 7، ص 103- 104 و الميزان، ج 9، ص 20- 21
نيز اهل لغت آوردهاند «1» و با توجه به اين معنا، اين مشكل نيز حل ميشود كه در آيه 124 آلعمران، تعداد فرشتگان امدادگر سه هزار نقل شده، ولي در آيه 9 انفال، عدد آنها هزار نفر آمده است؛ به اين صورت كه مردفين هزار نفر بودند و دوهزار فرشته ديگر پشت سر آنان قرار داشتند.
نكته ديگري كه درباره فرشتگان ياريبخش مورد اختلاف است، جنگيدن يا نجنگيدن آنها به همراه سپاهيان پيامبر است. برخي به شركت آنها در جنگ بدر و مبارزه ايشان تصريح كردهاند «2» ، ولي برخي ديگر بر اين باورند كه آنها براي تقويت روحي مسلمانان و تضعيف مشركان آمدند، اما نجنگيدند. «3» ظاهر آيات نيز همين نظر اخير را تقويت ميكند، چرا كه فرمود: «و ما جعله الله الا بشري لكم و لتطمن قلوبكم به وما النصر الا من عند الله العزيز الحكيم» ؛ و اين مدد فرشتگان را خدا جز مژدهاي براي شما قرار نداد تا دلهايتان بدان آرام گيرد و ياري و پيروزياي نيست مگر از نزد خداي تواناي بيهمتا و داناي استوار كار. «4»
در همين باره گفته شده: اگر قرار باشد فرشتهها دشمن را به خاك افكنند، چه فضيلتي براي لشكر اسلام در اين باره ميماند؟ اين حقيقت وقتي آشكارتر ميشود كه به قدرت فرشتگان نيز توجه كنيم و بدانيم كه يكي از آنان به اذن خداوند توان نابود كردن دنيا را دارد؛ چنانكه جبرييل عليه السلام به پري از بال خويش، شهرهاي قوم لوط را نابود كرد. «5» (1)
. مفردات، ص 349، «ردف» ؛ روضالجنان، ج 9، ص 71 و روحالمعاني، مج 6، ج 9، ص 251
(2). التبيان، ج 5، ص 85؛ المغازي، ج 1، ص 147- 152؛ السيرهالنبويه، ج 2، ص 708- 715 وتفسير قرطبي، ج 4، ص 192- 194
(3). التفسير الكبير، ج 15، ص 131؛ پرتوي از قرآن، ج 3، ص 319 و نمونه، ج 7، ص 104- 105
(4). آلعمران، آيه 126
(5). التفسير الكبير، ج 15، ص 130
اينكه مسلمانان يا مشركان با چشم خود فرشتههاي امدادگر را ديدهاند يا نه، مثل برخي نكات ديگر مربوط به اين مسيله، مورد اختلاف است. برخي گفتهاند: شايد فرشتگان به صورت انسان ظاهر شده باشند، زيرا نمونههاي زيادي در تاريخ وجود دارد كه فرشتگان براي ياري پيامبران الهي به صورت بشر ظاهر شدهاند؛ از جمله فرشتگان مهمان حضرت ابراهيم عليه السلام كه براي هلاكت قوم گنهكار وي فرستاده شده بودند: «و نبيهم عن ضيف ابرهيم … انا ارسلنا الي قوم مجرمين» «1»
؛ مهمانان حضرت لوط عليه السلام «2» و يا جبرييل كه بر حضرت مريم به صورت انساني زيبا: «فتمثل لها بشرا سويا» «3»
و بر پيامبر صلي الله عليه و آله به صورت دحيه كلبي «4» ، يكي از اصحاب رسول اكرم صلي الله عليه و آله متمثل شد.
البته صرف اين احتمال دليل بر اين نيست كه فرشتگان با دشمن جنگيده باشند، بلكه به روشهاي ديگري به ياري مسلمانان آمدهاند. «5»
اما درباره اينكه چرا در جنگ بدر، فرشتگان از همان آغاز به ياري مسلمانان آمده، پيروزي را بر آنان ارزاني داشتند، ولي در (1). حجر، آيات 51 و 58
(2). هود، آيه 77
(3). مريم، آيه 17
(4). المغازي، ج 1، ص 78
(5). الكاشف، ج 2، ص 152
جنگ احد، نخست مسلمانان با شكست روبهرو شدند و سپس با تدبير پيامبر صلي الله عليه و آله و نيز امداد غيبي به پيروزي رسيدند، برخي از مفسران گفتهاند:
در جنگ بدر شمار مسلمانان اندك بود و از نظر تجهيزات نيز با كمترين امكانات آماده پيكار بودند و تنها اعتماد آنان بر خداوند و نيروهاي غيبي كه به آنها ارزاني ميكرد، بود. ازاينرو با ثبات قدم و ذكر خدا پيش رفتند و با اين حال تمام نيروي خويش را در راه امتثال امر الهي به كار بردند و تنها چيزي كه در ذهن آنها ميگذشت، ياري خدا و پيامبر صلي الله عليه و آله و برپايي دين بود. پس شايستگي قبول الهام ارواح ملايك را داشتند، اما در جنگ احد، قلوب برخي، از فتنه و وسوسههاي شيطان خالي نبود و منافقان هم حضور داشتند. اين معنا در همان آغاز جنگ معلوم شد، زيرا در پيروزي اوليه مسلمانان روحيه دنياطلبي اين افراد، آنان را به جمعآوري غنايم كشاند و تنها مسلمانان واقعي كه شايستگي امدادهاي الهي را داشتند ماندند، بر اين اساس، خداوند پس از شكست ابتدايي مسلمانان، تنها به خاطر آن عده معدود، امدادهاي غيبي خويش را شامل حال مسلمانان گردانيد. «1»
منبع.کتاب امدادهاي غيبي
تو فرمودی برای من دعا كن